Józef Prętkowski
© Polish Wargraves
Vaak begint een verhaal over een omgekomen vlieger bij het loss register. Deze meldt dat Józef Prętkowski crashte bij de boerderij van familie Kistemaker aan de Dorpstraat in Abbekerk. Het is dankzij veel uitzoekwerk van Frits van de Starre dat we veel meer weten over Józef Prętkowski. Hij startte zijn onderzoek toen in 1995 in de kerktoren van Abbekerk de grafsteen werd ontdekt die op het graf stond van de vlieger totdat hij werd herbegraven in Breda. Het is zijn tekst en het vele beeldmateriaal die de ruggengraat vormt voor dit artikel. Veel dank dat we hieruit mochten putten om het verhaal van Józef Prętkowski hier te kunnen vertellen.
Vlieger in Polen
Józef wordt in 1915 geboren in een Pools gezin te Kostrzyn, een stad ten oosten van Poznan in de provincie Wielkopolska (Groot Polen). Polen is in die tijd nog opgedeeld over het Duitse keizerrijk, Tsaristische Rusland en de Oostenrijks-Hongaards dubbelmonarchie. Zo kunnen Poolse mannen tijdens de Eerste Wereldoorlog, zowel in het Duitse, Russische of Oostenrijkse leger dienen.
Op zijn 14e gaat Józef werken bij de coöperatie “Zgoda” in Kostrzyn. Hij is lid van de katholieke jongerenvereniging “Voor jonge mannen”. Een paramilitaire vereniging, die jongens op de militaire dienst voorbereidt.
Józef Prętkowski komt in 1936 als dienstplichtig soldaat in dienst bij het 69e Infanterie Regiment in Gniezno. Hij is instrumentenmaker en wordt vervolgens opgeleid tot onderofficier en mitrailleur schutter in Lida. Hij wordt bij het 5e Luchtstrijdregiment ingedeeld en krijgt de kans een vliegeropleiding te volgen. De opleiding wordt in 1939 afgerond. Zijn basis ligt bij Pulanka in de buurt van de stad Wilno.
Op 1 september 1939 breekt de oorlog uit. De Duitsers vallen Polen binnen vanuit het westen en de Russen vallen op 17 september vanuit het oosten Polen binnen. Op die dag wijkt Józef Prętkowski met zijn squadron uit naar het dan nog neutrale Litouwen met als doel buiten Polen de strijdkrachten weer op te bouwen.
Dagboek fragment Józef Prętkόwski 17 september 1939.
Ongeveer 4 uur, ik sta met tegenzin op. Om 4:30 uur loop ik het vliegveld op. Chwalik laat weten, dat we samen moeten vliegen. Om 5 uur stijgen we op. In formatie, vier toestellen in scheervlucht, ”Bogdan, Kretowicz, Paluszek en ik”. Na de stormachtige nacht vliegen we op geringe hoogte, Paluszek buigt af om de radiomast van Vilnius te ontwijken, waaraan nog de sporen van de ramp van gisteren te zien zijn. We maken een rondvlucht rechtsom over de stad, die wij wakker maken met het geronk van onze motoren. We nemen afscheid van Vilnius. vaandrig Chwalik geeft mij chocolade, wij hebben niet ontbeten Boven de Dzisnienski-meren komt een formatie RWD-8 vliegtuigen in een V-formatie voorbij. Wij naderen de grens, zien de gebouwen van de grenswacht en douane. We passeren de grens. We kijken om in de richting van Polen. We nemen afscheid van het vaderland met al de dierbaren, die we daar achterlaten.
In Litouwen worden de vliegers worden ontwapend en via Poolse contacten in Litouwen, Letland en Estland proberen zij aan werk en inkomen te komen. Een deel van de Poolse vliegers ontsnapt via Hongarije naar Frankrijk en neemt in juni deel aan de gevechten in Frankrijk.
Via een Sovjetwerkkamp naar Groot Brittannië
Het verhaal van Józef Prętkowski is er dan een als zovele van onze bevrijders: In augustus 1940 wordt hij gevangen genomen door de Sovjets en te werk gesteld onder erbarmelijke omstandigheden in een mijn in Inta. Zelf schrijft hij daarover:
“Op 8 augustus 1940 werd ik gearresteerd bij het illegaal oversteken van de grens en werd gevangen gezet in Baran 0wicze. De omstandigheden in de gevangenis waren erbarmelijk. In een cel van 30 m2 waren 168 mensen. Niemand dacht er zelfs aan om te slapen. Het eten was er draaglijk gezien de omstandigheden. Als er iemand betere kleding en voedsel had, werd hij beroofd en in elkaar geslagen door roversbendes. De bendes werden gevormd door rovers en Sovjetsoldaten.
In de kolenmijn bij het stadje Inta was het eten nog slechter dan in de gevangenis. De arbeidsopbrengst was verrassend hoog. Geen salaris, ik kreeg 28 roebel voor de eerste maand werk, daarna niets tot dat ik vrij kwam, omdat ik minder verdiende dan de verplichte bijdrage voor de herbewapening.”
Als Duitsland de Sovjet Unie aanvalt worden de Polen en Sovjets geallieerden. De Sovjets laten de nog levende Polen vrij.
“Dit veranderde na 30 juli 1941.We voelden ons sterker dan de Russen en de autoriteiten werden minder vijandig. Ik kwam vrij op 8 oktober 1941.Toen ik het Poolse leger in ging, zag ik niet alleen in de grote steden extreme armoede en ellende, maar ook in de dorpen en kleinere plaatsen. Marian Maciejzek een dokter uit Warschau. Hij hield de moed erin en hielp alle Polen in het kamp.”
Een deel van de Polen wordt opgenomen in het Sovjet Leger (dat in totaal zo’n 400.000 Polen in de gelederen had) en deel wijkt via het Midden-Oosten uit en wordt opgenomen in het leger van Generaal Anders (die meestrijden in Italië en Monte Cassino) of komt terecht in Groot Brittannië, zo ook Prętkόwski.
Józef Prętkόwski reist vanuit Rusland via Tasjkent, Teheran, Suez naar Palestina waar de eerste Poolse onderdelen worden gevormd. Józef reist door via Jeruzalem, Suez, Mombassa, Durban, Kaapstad en Brazilië naar het einddoel Schotland. Het is 1 december 1942 als Józef Prętkόwski voet aan wal zet in Groot-Brittannië. Hij krijgt P-704629 als registratienummer in Blackpool.
Vlieger aan het westfront
In Engeland volgen er opleidingen in Blackpool, Hucknall en Brighton. In Hucknall bevinden zich twee trainingscentra: No.25 (Polish) Elementary Flying Training School en No.16 (Polish) Service Flying Training School, dit onderdeel verhuist later naar Newton, een volledige opleiding kost twee jaar. De meeste Polen zijn ervaren vliegers. Het aanleren van het Engels, commando’s, strategie in luchtgevechten, bombarderen, vliegtuigtechniek van Spitfires en Hurricanes kost tijd. Via deze opleidingscentra worden de Poolse piloten uiteindelijk geplaatst in de Poolse gevechtssquadrons.
Het dagboek laat zien, dat hij zich niet altijd gelukkig voelt in Engeland, Hij wordt regelmatig gekeurd wegens blessures, die hij in de Russische kampen heeft opgelopen. Hij schrijft met zijn verloofde Walentyna Kopcynska in Polen, via adressen in Lissabon/Zuid Amerika. Naast deze brieven, stelt hij een afscheidsbrief op aan zijn moeder, mocht hij sneuvelen. Hij betreurt daarin, dat hij niet voor haar kan zorgen op haar oude dag.
Op 7 februari wordt hij vlieger bij het Dywizjon 317.
317 Dywizjon Myśliwski „Wileński” / “City of Wilno”
Het squadron werd opgericht op 22 februari 1941 op RAF Acklington en bereikte zijn operationele gereedheid op 24 april van datzelfde jaar. In de beginfase was de eenheid uitgerust met Hurricane Mk.I-jachtvliegtuigen, die in juli 1941 werden vervangen door de verbeterde Hurricane Mk.II.
Vanaf oktober 1941 wordt het squadron uitgerust met Spitfires Mk V en vanaf september 1943 met de Mk IX.
In juni 1943 werd het squadron toegewezen aan de 2nd Tactical Air Force, opgezet om luchtsteun te verlenen aan geallieerde landstrijdkrachten na de invasie van het vaste land van Europa. Tijdens de maanden voorafgaand aan de geallieerde invasie van Normandië voerde de eenheid intensieve offensieve luchtoperaties uit. Deze bestonden voornamelijk uit jacht- en aanvalsvluchten boven bezet Europa, bedoeld om de Duitse luchtmacht te verzwakken en strategische doelen te treffen ter voorbereiding op de landing.
Na D-Day verschoof de rol van het squadron verder naar grondaanvalsmissies. De piloten ondersteunden de geallieerde troepen door vijandelijke voertuigen, stellingen en infrastructuur aan te vallen. In augustus 1944 verplaatste het squadron zich naar het Europese vasteland, waarmee het direct deelnam aan de bevrijding van West-Europa.
In april 1944 opereert het squadron vanaf vliegbasis B77 Glize-Rijen.
Vluchten boven Nederland
Zoals uit het logboek van Józef is op te maken vliegen ze in april 1944 verschillende ‘gewapende verkenningsvluchten’. Zo ook op 10 en 11 april. Op de website van het Imperial War Museum zijn beelden te vinden van de ‘gun camera’ gemaakt op 10 en 11 april (zie onderdaan dit artikel). Afgaande op de aantekeningen uit het logboek was de vlucht op 10 april in de buurt van Nijkerk:
Op de morgen van 12 april start Józef Prętkowski om 10:10 samen met drie andere vliegers vanaf Gilze Rijen in het dan al bevrijde zuiden van Nederland. Ze stijgen op voor een “Armed Recce”, een gewapende verkenningsvlucht. De flight bestaat uit:
De “Red wing” bestaat op 12 april naast F/sgt. Jόzef Prętkόwski uit:
- W/O Jan Pawel Gajeski (1919-1985) JH-Y
- F/Lt Bronis Mach, wingleader (1918-2000) JH-T
- F/O Adam Ostrowski (1919-2018) JH-W
- F/Sgt Jόzef Prętkόwski (1915 – 1945) JH-V
Foto 1, 2 en 3 Lysta Krysta, 4 Sikorski Institute via v.d. Starre
Józef Prętkowski vliegt in Spitfire LF.IX ML421 JH-V (zie de hierboven gebruikt foto uit augustus 1944). Tijdens deze noodlottige 12de april wordt zijn vliegtuig boven Noord-Holland geraakt door FLAK luchtafweergeschut opgesteld bij Kolhorn. Met een haperende motor crasht hij vervolgens bij Abbekerk.
Arbeiders, deels onderduikers, zien het vliegtuig komen en rennen om zich in veiligheid te brengen. Het vliegtuig komt neer op de plek, waar zij daarnet nog stonden. Het vliegtuig ligt in stukken en brokken in het tulpenland, het motorblok is doorgeschoven richting de nieuwe weg. Jan Bobeldijk en Johan de Heus zijn in de werkplaats bezig klompen te herstellen. Zij zien en horen het toestel inslaan achter de boerderij van Piet Kistemaker, op het land van Dirk Haker. Kapper Gerritsen en bakker Johan van der Oord zien het vliegtuig in een wijde boog op het land neerkomen.
Een van de onderduikers – Piet Burger – beschrijft de crash als volgt:
“Op 12 april waren Jaap Leeuw en ik bezig de tulpen te verzorgen, die daar door mijn vader waren geplant. De hemel was bedekt met laag hangende wolken. Boven de wolken hoorde je vliegtuigen. Uit de richting van Schagen knalde het Duits afweergeschut. Op een bepaald moment hoorden we dat een vliegtuig problemen had, we konden het niet zien, de motor stopte, sloeg aan en dan weer uit. Dit herhaalde zich en toen bleef het stil. Het vliegtuig kwam uit de wolken in een glijvlucht naar beneden. Het maakte een grote bocht en kwam recht op ons af! Jaap en ik renden een paar meter weg en doken een greppel in ! Het vliegtuig kwam een aantal meters voor ons op de grond en raasde door naar de plek, waar wij net nog hadden gestaan. Als we niet weg waren gerend, waren we allebei dood geweest.
Het vliegtuig schoof nog een heel stuk door over de grond en begon uit elkaar te vallen. Toen het eindelijk stil lag, zijn we er naar toe gelopen en vonden we de piloot. Hij lag op zijn rug, niet verbrand en op het eerste gezicht niet zwaar gewond. maar hij was wel dood. Terwijl we daar stonden kwamen de vliegtuigen van zijn groep naar beneden razen en vlogen op enkele meters over ons heen om te kijken hoe de situatie was. Ik ben naast het lichaam gaan staan en heb boven mijn hoofd een kruisteken gemaakt om aan te geven, dat hij dood was Dat werd begrepen en ze kwamen weer naar beneden om met het schommelen van de vleugels hem een laatste groet te brengen. Jaap heeft toen nog een paar dingen van de piloot meegenomen. We zijn gauw weggegaan voordat het Duitse leger zou arriveren.”
De andere drie vliegers zijn om 12:00 uur weer terug op de basis. Of het kruisteken van Piet Burger de boodschap overbracht of dat de andere piloten zelf de conclusie trokken, het ‘Operations Record Book’ vermeld: “Shot down by Enemy Flak, and crashed on Enemy Territory. Pilot Missing, believed killed.”
De dingen die meegenomen worden zijn papieren en het pistool. Ook duiken na de oorlog de krukas van de Rolls Royce Merlinmotor, de filmcamera en het kompas van het vliegtuig op.
ID card en de verschillende objecten (via v.d. Starre)
Het lichaam wordt naar het lijkenhuisje achter de kerk gebracht. Inwoners maken een kist en de volgende dag wordt de piloot in graf 99 begraven. Het kruis – op de foto (via v.d. Starre) uit 1946 te zien met een standaard kruis wat de Britten gebruikte op alle oorlogsgraven – wordt later vervangen door de grafsteen die de aanleiding vormt voor Frits van de Starre om het verhaal van Prętkowski op te tekenen.
In 1962 wordt Józef Prętkowski herbegraven in Breda. De grafsteen vormt na de herontdekking in de kerk een monument op de begraafplaats in Abbekerk.
Banden met Kostrzyn
De dood van Józef Prętkowski is daarmee niet het einde. In 1946 heeft de moeder van Prętkόwski contact met burgemeester Krom van Abbekerk. Zij dankt hem voor de zorg voor het graf en de wijze waarop haar zoon op 4 mei wordt herdacht.
Met de herontdekking van de steen wordt de Openbare Basis School gevraagd de steen te addopteren en krijgt Frits van der Starre de vraag om deze geschiedenis van deze omgekomen vlieger te onderzoeken. Dat levert niet alleen dit verhaal op. De verschillende objecten komen boven water en er ontstaan banden tussen Abbekerk en het geboortedorp van Prętkowski, Kostrzyn.
De grafsteen wordt in 2015 vervangen door een speciaal ontworpen monument (wat naast Flight Sgt. J. Prętkowski ook Flight Sgt. F.B. Tipper van het 115 Squadron herdenkt) waarna de steen naar Kostrzyn gaat waar deze een plek vindt bij het lokale monument voor slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog.
Steen in Polen en het nieuwe monument (via v.d. Starre)
Ook de persoonlijke bezittingen vinden hun weg terug naar nazaten en zijn nu te zien in een lokaal museum. Zijn naam wordt verder geëerd met een straatnaam en een plaquette. Daarmee wordt Józef herdacht in Abbekerk en Kostrzyn.
Meer lezen of bekijken?
Op Polen in Beeld staat een relaas van de parachutist Józef Wojciechowski die ook via de Sovjet Unie in het westen terecht kwam.
Op de website van het Imperial War Museum zijn beelden te vinden van de ‘gun camera’ gemaakt op 10 en 11 april. Een dag later crasht hij. Ze zijn te zien bij tijdcode 29:10 en tijdcode 31:43:
Stills (links van 10-4, omgeving Nijkerk? en rechts van 11-4) uit de film waaruit blijkt dat Józef Prętkowski de dag voor zijn dood nog aanvallen uitvoerde op gronddoelen in Nederland. Bekijk de film – ook met beelden van andere Poolse vliegers – op de site van het IWM.
Frits van der Starre
Zoals in het begin van het artikel vermeld hebben we veel informatie ontvangen van de heer Frits van der Starre die uitgebreid onderzoek heeft gedaan. Mocht u in contact met hem willen komen dan kan dat via fritsvanderstarre@planet.nl .