Op zaterdag 18 oktober was in het Maczek Memorial Breda de presentatie van een nieuw boek ‘Quest for Freedom’. Dit boek van de hand van Jack Didden (tekst) en Maarten Swarts (vormgeving) beschrijft de inzet van de 1ste Poolse Pantserdivisie vanaf de stranden in Frankrijk tot de Duitse capitulatie in mei 1945.
Wat begon als een idee voor een boekje van 150 pagina’s – zo vertelde de auteur bij de presentatie – is uiteindelijk een lijvig boek geworden van 450 pagina’s met zo’n 600 foto’s en ruim 100 kaarten. Voorzitter van het memorial Richard Tieskens noemde het al de ‘magna carta’ van de divisie.
Wij schrijven binnenkort een uitgebreidere review maar de eerste indruk is dat van een mooi uitgevoerd en zeer compleet werk over de divisie en met de kaarten in de hand een perfecte leidraad om sporen van het verleden te gaan zoeken vandaag de dag.
De laatste dagen van de Tweede Wereld oorlog dropten de geallieerden voedsel boven het westen van Nederland: Operatie Manna en Chowhound. Na de hongerwinter was in de nog door Duitsers bezette gebieden een gebrek aan eten.
Operatie Manna werd uitgevoerd door de RAF waaronder het Poolse 300 squadron. Zo kan het piloot Wierzbowski in zijn Lancaster NG265 BH-V binnen week bommen dropt op het huis van Hitler en voedsel bij Gouda.
Operatie Manna en Chowhound
Nadat de verloren strijd rond de Rijnbrug van Arnhem volgde boven de grote rivieren nog een periode onder Duitse bezetting. Het transport naar het westen kwam tot stilstand. Zo kon vanuit het bevrijde zuiden geen steenkool meer vervoerd worden, staakte de spoorwegen in opdracht van de Nederlandse regering en blokkeerden de bezetter de toevoer van goederen naar de Randstad. Door gebrek aan warmte en voedsel in combinatie met de koude januari maand ontstond wat bekend is geworden als ‘de Hongerwinter’. De bevolking van de grote steden trok tijdens hongertochten naar het platteland om bij boeren voedsel te bemachtigen. Dit was niet genoeg en enkele tienduizenden kwamen om door de ontberingen.
In maart kreeg de bevolking zweeds wittebrood, gebakken van uit Zweden via boot aangevoerd mail. Eind april sloten de geallieerden met de Duitse bezetter een overeenkomst waardoor het mogelijk werd via de lucht voorraden te droppen vanuit bommenwerpers. De operatie onder Britse leiding kreeg de naam ´Manna´, die onder de leiding van de Amerikanen Chowhound.
Bommen op Hitler
Operatie Manna werd uitgevoerd door tientallen RAF squadrons waaronder Australische en ook het Poolse 300 Squadron “Ziemi Mazowieckiej”. Dit Poolse squadron was nagenoeg de hele oorlog actief en als laatste actie van het squadron wordt het bombardement van 25 april 1945 genoemd. Het doel die dag was de Obersalzberg in Brechtesgaden met het huis van Hitler.
Via International Bomber Command Centre Digital Archive van de Universiteit van Lincoln zijn enkele logboeken van Poolse vliegers in te zien. Zij vlogen vliegtuigen van het type Lancaster en die van 300 squadron waren herkenbaar aan de squadroncode BH.
Cpl. Tadeusz Wierzbowski heeft in zijn logboek de vlucht op 25 april naar Brechtesgaden staan van bijna 8 uur.
Beide foto’s van de Lancasters van het squadron komen uit dezelfde bron en de foto in vlucht is gemaakt tijdens de vlucht van 25 april naar Brechtesgaden en toont afgaande op de ´V´ op de romp en in het logboek het vliegtuig van Wierzbowski.
Ook bevat dit archief foto´s van Wierzbowski en zijn bemanning. De Lancaster met registratie NG265 is dezelfde bommenwerper met de herkenningsletter ´V´.
Voedsel voor Holland
Het 300 squadron was een van de tientallen RAF squadron´s die voorraden dropte boven Nederland. Zo ook Wierzbowski. Op 2 mei zien we een vlucht van net geen drie uur naar Gouda en op 7 mei een vlucht van drieënhalf uur naar Rotterdam opnieuw in Lancaster NG265 ´V´
Ook Warrant Officer Stanislaw Sewerin beschrijft in zijn logboek drie vluchten als “SPAM Dropping” begin mei. Hij benoemt helaas niet de bestemming van de vluchten.
De onderstaande foto toont Sewerin in uniform en de squadron batch van 300 Squadron: “Ziemi Mazowieckiej”.
Gouda en Rotterdam
Deze foto’s uit het archief Midden-Holland tonen Lancasters tijdens een dropping bij Gouda. De begeleidende tekst geeft aan dat dit 2-5 mei is. Helaas zijn de vliegtuigen te wazig om letters op de romp te onderscheiden om vast te stellen of het hier om de Polen gaat maar het geeft in ieder geval een impressie van die dagen.
In het stadsarchief van Rotterdam is bewegend beeld te vinden van droppings door Lancasters. Ook hier helaas niet te herleiden of het de Poolse vliegtuigen zijn.
Meer over het squadron weten?
Het 300 Squadron: “Ziemi Mazowieckiej” was bijna de hele oorlog actief en verloor 371 bemanningsleden en 87 werden gevangengenomen. Van de 371 slachtoffers liggen er 44 begraven in Nederland. Lees op Poolse Oorlogsgraven hoe in een nacht twee Lancasters verloren gingen boven Nederland. Ten tijde van de voedseldropping opereerde het squadron vanaf het vliegveld RAF Faldingworth in Lincolnshire.
Beeldverantwoording
In de tekst verwijzen we naar de verschillende gebruikte bronnen. Als het beeldmateriaal is afgaande op die bronnen vrij te gebruiken.
In het Stedelijk Museum Coevorden is in de periode van 5 april tot 31 augustus de tentoonstelling ‘Lest We Forget’ te zien.
80 jaar bevrijding
In het hele land wordt tussen 2024 en 2025 herdacht en gevierd dat Nederland tachtig jaar geleden werd bevrijd van de Duitse bezetting. Hoewel de rol van de Canadezen, Amerikanen en Britten in deze bevrijding breed wordt erkend, mag de bijdrage van relatief kleinere geallieerde divisies niet worden onderschat. In deze tentoonstelling legt het museum de focus op één van deze divisies: de 1e Poolse Pantserdivisie. De divisie vooral bekend als de bevrijders van Breda was ook actief in noord-oost Nederland. Hun rol in de bevrijding daar wordt al lang gekoesterd en krijgt de laatste tijd ook in de rest van Nederland meer en meer erkenning. Een strijd die tegen het einde van de oorlog nog tientallen Polen het leven kostte zoals onder andere dat van Jan Andrzej Kozakiewicz. Het is zijn portret dat de afbeelding van de tentoonstelling siert. Hij kwam om opzoek naar zijn zus in gevangenkamp Oberlangen.
Vrijheid
In een steeds verder polariserende wereld lijkt leven in vrijheid niet langer vanzelfsprekend volgens het museum. Het is dan ook belangrijk om ons bewust te zijn en te blijven van het voorrecht om in vrijheid te kunnen leven. Deze tentoonstelling gaat in op vragen als ‘wat betekent vrijheid?’
Bezoek de tentoonstelling
Details over de tentoonstelling kunt u vinden op de site van het museum. We zijn in gesprek met het museum om een lezing te verzorgen. Zodra die gepland is, melden we dat natuurlijk op onze website en op de socials. Het museum kent de volgende openingstijden:
Dinsdag t/m zaterdag van 09.30 tot 17.00 uur
Zondag van 12.00 tot 17.00 uur
Maandag gesloten
Het museum is gesloten op Pasen, Koningsdag, Hemelvaartsdag en Pinksteren. Het museum is open op Goede Vrijdag en (uiteraard zou je bijna zeggen) Bevrijdingsdag.
Op vrijdag 7 maart 2025 wordt in de Goede Herderkerk te Borger de indrukwekkende tentoonstelling “Trails of Hope. Odyssee van Vrijheid” officieel geopend. Deze tentoonstelling is onderdeel van de herdenking van 80 jaar bevrijding van Borger en biedt een unieke kijk op de rol van de Poolse bevrijders tijdens de Tweede Wereldoorlog. Daarmee zet het een schijnwerper op de vaak onderbelichte rol van de Polen bij de bevrijding van noordoost Nederland.
Met persoonlijke verhalen en unieke foto’s is de opmars van de soldaten van de 1e Poolse Pantserdivisie, onder leiding van generaal Stanisław Maczek, te volgen. Deze divisie speelde een cruciale rol in de bevrijding van Normandië, België en Nederland, waaronder ook de gemeente Borger-Odoorn. Borger werd op 12 april 1945 bevrijd door de 1e Poolse Pantserdivisie.
In deze zware strijd voor onze vrijheid sneuvelden drie Poolse soldaten in onze gemeente:
Bolesław Laskowski, gesneuveld op 11 april 1945 bij Odoorn, 30 jaar oud (in Odoorn is een straat naar hem vernoemd),
Stanisław Kowalczyk, gesneuveld op 12 april 1945 bij Borger, 38 jaar oud, en
Stanisław Bieleniec, gesneuveld op 12 april 1945 bij Buinen, 23 jaar oud (in Buinen staat een monument ter nagedachtenis aan Kowalczyk en Bielenic).
Laskowski
Kowalczyk
Bieliniec
Trails of Hope is onderdeel van een wereldwijd project van het Poolse Instituut voor Nationale Herinnering (IPN). Eerder was de tentoonstelling al te zien in het Houses of Parliament in Londen, het Maczek Memorial in Breda en in New York.
“Het is heel bijzonder dat we deze tentoonstelling naar Borger hebben kunnen halen,” aldus de Werkgroep 80 jaar Bevrijding Borger.. De opening zal plaatsvinden om 13:00 uur en wordt verricht door burgemeester Jan Seton, samen met een hoge vertegenwoordiger van het IPN. De tentoonstelling is van 7 maart tot en met 5 mei 2025 te zien en biedt bezoekers een unieke kijk op de geschiedenis van Poolse bevrijders tijdens de Tweede Wereldoorlog.
De Werkgroep benadrukt verder: ” “We moeten het verhaal van de Poolse soldaten en hun inzet voor onze vrijheid blijven herinneren en doorgeven aan de volgende generaties.”
Hoogtepunten van de tentoonstelling:
Het verhaal van de 1e Poolse Pantserdivisie, van hun landingen in Normandië tot de bevrijding van steden in Nederland en Duitsland.
Foto’s, dagboeken en persoonlijke objecten van Poolse soldaten.
Educatieve programma’s voor scholieren en jongeren, gericht op het belang van vrijheid en internationale solidariteit.
De tentoonstelling is een samenwerking tussen het Instituut voor Nationale Herinnering (IPN) en de de Werkgroep 80 jaar Bevrijding Borger. De opening vormt de aftrap van een reeks evenementen die georganiseerd worden ter gelegenheid van 80 jaar bevrijding.
Locatie en openingstijden:
Goede Herderkerk, Hoofdstraat 40, Borger
Opening 7 maart 2025
Tijd: 13.00, inloop vanaf 12.30 Einde openingsceremonie ca. 15.30.
Daarna is de tentoonstelling t/m 5 mei te bezoeken tijdens de openingstijden van het Anker en de Goede Herderkerk.
Ook is de tentoonstelling geopend op 12 april 2025 van 15.30-18.00. Die dag is er o.a. een filmvoorstelling over Poolse veteranen met de Belgische documentairemaker Bart Verstockt.
In de marge van de ontmoeting tussen de Britse premier Starmer en de Poolse premier Tusk op 17 januari 2025 in Warschau verscheen een voor vele onopvallende mededeling: Er is geen verschil van inzicht meer over de rol van de Polen in september 1944. Na ruim 80 jaar is er de Britse erkenning.
De ontmoeting
De aanleiding van de ontmoeting tussen beide premiers was de versterking van de samenwerking tussen beiden landen, zowel op economisch als defensie gebied. Dit laatste uiteraard tegen de achtergrond van de strijd in Oekraïne, die beide landen steunen, maar ook de gedeelde zorg over de veiligheid in de Baltische Zee.
Szefowie rządów omówili kwestie historyczne. Perspektywy Polski i Wielkiej Brytanii w stosunku do udziału 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej gen. Stanisława Sosabowskiego w Operacji Market-Garden stały się zbieżne.
„Generał Sosabowski doczekał się pełnego uznania. Cieszę się, że te różne interpretacje historyczne przestały już nas niepokoić”
– podziękował brytyjskiemu Premierowi Donald Tusk.
Of:
“De regeringsleiders bespraken historische kwesties. De perspectieven van Polen en het Verenigd Koninkrijk met betrekking tot de deelname van de 1ste (Poolse) Onafhankelijke Parachutistenbrigade onder leiding van generaal Stanisław Sosabowski aan de operatie Market-Garden kwamen met elkaar overeen.
“Generaal Sosabowski heeft de volledige erkenning gekregen. Ik ben blij dat deze verschillende historische interpretaties ons niet langer verontrusten,” bedankte de Poolse premier Donald Tusk de Britse premier.”
Last September, the British Embassy in The Hague commemorated the 80th anniversary of Operation Market Garden and the Battle of Arnhem in the Netherlands when British airborne forces, alongside our Allies, including the 1st Polish Independent Parachute Brigade under the command of General Sosabowski, fought side by side for our freedom.
On this 80th anniversary, the UK government has conveyed to the Polish authorities and to the last surviving Polish veteran of the battle, Mr Bolek Ostrowski, its gratitude, appreciation and recognition of the courage and commitment shown by Polish forces in and around Driel and Oosterbeek in September 1944. This includes helping many British airborne forces withdraw across the river when it was clear that the Allies would be unable to take the Bridge at Arnhem.
We will forever be grateful.
Eerherstel voor de Polen
Het verschil in perspectief waarnaar de verklaring van Tusk verwijst, duidt op het verwijt van Britse generaals Montgomery en Browning dat het gebrek aan inzet van de Polen en de halsstarrige opstelling van hun generaal Sosabowski de reden was dat de brug bij Arnhem ‘een brug te ver’ bleek tijdens de septemberdagen van 1944. Iets wat geheel onterecht was.
Een opstelling die zelfs leidde tot ontslag van generaal Sosabowski. Eerherstel vanuit Nederland volgde in 2006. Vanuit de Britse veteranen volgde een monument voor de generaal in Driel maar een officiële erkenning van de Britse regering bleef achterwege tot nu dus.
Brief voor de laatst levende veteraan
Voor dit eerherstel hebben velen zich ingezet en niet de laatste plaats de Stichting Driel-Polen en Cora en Arno Baltussen. Deze laatste deed bij de herdenking in september nog een emotionele oproep aan de Britse premier om niet te lang te wachten met het eerherstel omdat dit dan nog op tijd kan zijn voor de laatste nog levende Poolse veteraan, Bolesław Ostrowski.
Deze oproep heeft dus zijn effect gehad en zo heeft Ostrowski inmiddels een persoonlijke brief gehad leren we uit het persbericht van de stichting. Een pluim hiermee voor de niet aflatende inzet van de stichting en in het bijzonder de (inmiddels voormalige) voorzitter Arno Baltussen.
De foto toont Sosabowski klaar voor vertrek naar Driel in september 1944
De onbekende Poolse luitenant en sergeant op Ameland
Op 2 en 10 juli 1943 spoelen op Ameland bij Hollum twee lichamen aan die aan de kleding te identificeren zijn als Polen. Helaas is naast hun rang verder niet bekend over hun identiteit. Op hun graf op de begraafplaats in Nes staat dan ook alleen ‘An Airman of the War 1939 – 1945’, hun rang en ‘Polish Forces’.
Dit roept natuurlijk de vraag op wie deze twee onbekende Polen zouden kunnen zijn.
Uitsnede uit een presentatie op de site Amelander Historie met een korte beschrijving van alle daar aanwezige oorlogsgraven.
Stefan Tomicki?
Beide graven worden ook vermeld op de website polishwargraves.nl (nu in beheer bij de Oorlogsgraven Stichting) die voor een aanzienlijk de bron is geweest voor onze website. Die site vermeld bij de Porucznik (luitenant) die op 2 juli aanspoelde dat dit mogelijk Stefan Tomicki is. Hij raakte vermist bij de crash van Wellington bommenwerper met het registratienummer HE148, BH-T van het 300 Squadron Ziemi Mazowieckiej.
Deze crash vond plaatst in de nacht van 9 april 1943. Alle zes de bemanningsleden kwamen om. Slechts twee werden geïdentificeerd: de navigator Jan Rudek en schutter Stanisław Stępień. Zij spoelden aan op het strand bij Castricum en Egmond aan Zee. De dag na de crash. Beiden zijn begraven op de algemene begraafplaats in Bergen.
Gezien het verschil van de locatie waar het lichaam is gevonden en dat het bijna drie maanden later is, en het feit dat Tomicki de rang podporucznik had in plaats van porucznik is er reden om bovenstaande vermoeden zeker van een vraagteken te voorzien.
Voor het graf van de sergeant geeft polishwargraves.nl geen verdere informatie.
Andere opties?
Op onze site staan meerdere vliegers die vermist raakte in de periode voor de vondst van de lichamen. Naast de al genoemde Tomicki crashen in de periode voor begin juli 1943 nog dire vliegtuigen. We beginnen met de meest waarschijnlijke.
Op 12 mei crasht Halifax II met serienummer DT627 en squadron code NF-P van het 138 ‘special duties’ squadron in de Waddenzee voor de kust van Sint Jacobiparochie (volgens polishwargraves). Hun missie was agenten droppen in Nederland. Het loss register vermeld dat van de zeven koppige bemanning er vier aanspoelen op de Nederlandse kust met de datum waarop ze aanspoelde:
Luitenant Jan Polnik, spoelt 6 juli aan op Terschelling
We vermelden bewust de rang in het Pools zodat de overeenkomst met de rangen op de graven opvalt. Gegeven de rangen van de vermisten en het moment en locatie van aanspoelen van de gevonden lichamen zouden dit mogelijke kandidaten kunnen zijn.
De vraag die dan opkomt is waarom deze bij de vondst niet geïdentificeerd konden worden terwijl de andere bemanningsleden wel geïdentificeerd zijn. Helaas wordt bij bovenstaande beschrijving van de vondst niets vermeld over de staat van de lichamen die hier uitsluitsel overgeeft maar het is het onderzoeken waard.
Tenslotte zien we op de site Amelander Historie dat de 13de nog een lichaam aanspoelt die als militair van de Britse Luchtmacht wordt vermeld. Zou het kunnen zijn dat dit het derde bemanningslid is maar dat zijn uniform te beschadigd was om als ´Pools´ te identificeren?
Nog andere opties?
Naast de boven beschreven optie verdween op 13 mei een vliegtuig van het 300 Squadron in de Zuiderzee ten oosten van Volendam (5 vermisten). Deze optie lijkt niet heel waarschijnlijk omdat toen de afsluitdijk er al was. Misschien dat een expert kan aangeven of het nog mogelijk was dat bij het spuien de lichamen op het wad en daarmee op Ameland terecht zouden komen.
Op 22 juni stort op 60 kilometer uit de kust van IJmuiden nog een bommenwerper van het 300 squadron neer met vier vermisten als resultaat (overigens zonder porucznik onder de vermisten). Ook hier zou gekeken moeten worden of dit waarschijnlijk is met de heersende stromingen op zee.
Kunnen we het mysterie alsnog ophelderen?
De vraag is natuurlijk of na al die jaren het misterie nog is op te helderen. Zijn er bijvoorbeeld nog rapporten van de vondst op Ameland die meer zeggen over de staat van de lichamen? Zou iemand met kennis van de stromingen in de Noordzee iets kunnen zeggen over de hypothese met Stefan Tomicki? Of iemand met kennis van de Waddenzee over de locaties waar de lichamen van de crash van de 12de mei zijn gevonden met de locatie bij Hollum? Voorals nog blijven het een onbekende luitenant en sergeant in Nes op Ameland.
